Enfeksiyon Hastalıkları Tarihçesi ve Kavramlar - İnfeksiyon Hastalıkları Bilişim Ağı

İnfeksiyon Hastalıkları Bilişim Ağı
İçeriğe git

Enfeksiyon Hastalıkları Tarihçesi ve Kavramlar

E-Dersler
Geçmişten Günümüze Önemli İnfeksiyon Hastalıkları
  • Tüberküloz
  • SARS
  • MERS
  • İspanyol gribi
  • H5N1 kuş gribi
  • Çiçek
  • Kızamık
  • Difteri
  • Tetanoz
  • Poliomyelit
  • Sifiliz
  • HIV/AIDS
  • Lepra
  • Kolera
  • Veba
  • Sıtma
  • Layşmanyaz
  • Ebola virusu hastalığı
  • Dang
  • Zika virusu hastalığı
  • Viral hepatitler …


Hipokrat
  • MÖ 460-371 Yunanistan
  • Tıbbın babası olarak anılan İyon hekim
  • Hekimliği felsefeden ayıran ilk hekim
  • Hekim olan babası tarafından yetiştirilip birçok yerde hekimlik yapmıştır. Anadolu’nun kuzey illerini gezdikten sonra İstanköy adasına dönerek hekimliğini sürdürdü.
  • Bulaşıcı hastalıklardan söz etmiş, “kabakulak” ve “tetanoz”'u tanımlamış, “ateş” çeşitlerini açıklamıştır.


Bergamalı Galen

  • İslam dünyasındaki adıyla Calinus
  • 129-216, tıp doktoru, bilim insanı ve filozof
  • Hekimlerin İmparatoru, Şeyhû’s Seyadile (hekimlerin babası)
  • Deneysel fizyolojinin kurucusu ve dünyanın ilk spor hekimi
  • “Sıtma” nöbetlerini tarif etmiştir.


Hz. Muhammed
  • Yüzyıllar ilerledikçe bulaşıcı hastalıkların özellikleri ve klinik belirtileri üzerine yenilikler eklenmeye devam etmiştir.
  • Bu alanda İslam dünyası hekimleri de tıbbın gelişmesine büyük katkılar sağlamıştır.
  • 6. yy’da Peygamberimiz Hz. Muhammed “veba’nın olduğu yere girmeyi ve girilmişse çıkmayı” yasaklamıştır.
  • Batı’da karantinanın öneminin ancak 16. yy’da anlaşılabildiği hatırlanmalıdır.


İbn-i Sina

  • 980 Buhara/Özbekistan - 1037 Hamedan/İran
  • Tıp adamı, yazar, filozof ve bilim adamı

  • El-Kanun fi't-Tıb

  • 1484 tarihli Latince bir nüshası
  • Latince Canon medicinae, Batı'da Avicenna bilinir
  • Arapça yazılmış 14 ciltlik tıp ansiklopedisidir.
  • 1025 yılında tamamlanmıştır.
  • Latinceye 10 kez çevirisi yapılmıştır.
  • Batıda 16. yy’nin; Doğuda ise 19. yy’nın başlarına kadar temel başvuru kitabı niteliğini korumuştur.

  • Plöreziyi mediastinit ve subfrenik apseden ayran belki de ilk hekimdir.
  • Vebanın yayılmasında sıçanlann rolüne dikkat çekmiş
  • Bazı bulaşıcı hastalıkların plasenta yolu ile geçebileceğini belirtmiştir.

  • Kitabü'ş-Şifa

  • Mantık, Matematik, Fizik ve Metafizik konularında yazılmış on bir ciltlik eserdir.
  • Birçok kere Latinceye çevrilmiş ve ders kitabı olarak okutulmuştur.


Girolamo Fracastoro

  • Venedikli hekim, 1478-1553 İtalya
  • Matematik, coğrafya, astronomi, şiir ve atom felsefesi alanlarında çalışmıştır.
  • İlk kez salgınlara küçük mikroorganizmaların sebep olduğunu söylemiştir.
  • Hastalık tohumlarının hastalıklı insanların sıvılarında çoğaldığını ve sağlam insanlara temas, cansız eşya ve havadan bulaştığını bildirmiştir.
  • Sifiliz ağırlıklı eserler yazmıştır.


Thomas Fuller

  • 1654-1734 İngiltere
  • İngiliz doktor, vaiz
  • Bulaşıcı hastalıkların birbirinden ayrı olduğunu, özelliklerinin sabit kaldığını bildirmiştir.


Robert Hooke

  • 1635-1703 İngiltere
  • Doğa felsefecisi, mimar, mühendis, filozof ve bilim adamı
  • Teorik ve pratik açıdan yaptığı çalışmalarla bilimsel rönesansta rol oynamış bir İngiliz hezarfenidir.
  • Micrographia
 
  • 1665'de mikroskopi hakkında ilk yazılı eserdir.
  • Mikroskopik gözlemlere ve böcek, bitki vb. çizimlere dayanır.
  • Hücre sözcüğü ilk kez bu eserde kullanılmıştır.


Antony Philips van Leewenhock

  • 1632-1723 Delft/Hollanda
  • Hollanda’lı tüccar ve bilimadamı
  • Bir sepetçinin oğlu olarak dünyaya geldi, 16 yaşlarında bir kumaş tüccarının yanında çalışmaya başladı.
  • Mikrobiyoloji'nin babası olarak bilinir.
  • Bazı protozoon, bakteri ve mayaları kendi mikroskobuyla gösterip yayınladı.
 


Lady Mary Wortley Montagu
  • 1689-1762 Londra, İngiliz yazar
  • 1721’de İngiltere Büyükelçisi’nin eşi
  • Ülkesine yazdığı mektupta «İstanbul’da çiçek hastalığına karşı aşı denilen bir şey (varilasyon metodu) yapıldığını» bildirmektedir

  • Bu mektup aşı yapımına ilişkin en eski belgedir


Friedrich Gustav Jakob Henle

  • 1809-1885 Alman doktor, patolog ve anatomist
  • 1840’da bulaşıcı hastalıkların özel canlılarla oluştuğunu, bu canlıların hasta vücudunda çoğaldığını ve zehirler saçarak hastalığa yol açtığını öne sürdü.


Ignaz Semmelweis

  • 1818-1865 Macar doktor ve bilim adamı
  • Antiseptik prosedürlerin erken öncüsü
  • Doğum kliniklerinde el dezenfeksiyonu ile puerperal (lohusalık) ateşinin büyük ölçüde azaltılabileceğini keşfetti.
  • 1847'de klorlu kireç solüsyonlarıyla el yıkama uygulamasını önerdi.
  • "Annelerin kurtarıcısı" olarak nitelendirilmiştir.


  • Ana çalışması: Lohusalık ateşin etiyolojisi, kavramı ve profilaksisi, 1861


  • 2008 Avusturya hatıra parası

 
  • İnfeksiyon Kontrolünde El Yıkamanın Önemi (1857)


Filippo Pacini

  • 1812-1883 İtalyan anatomist
  • 1854’te Vibrio olarak tanımladığı virgül şeklinde bir basil keşfetti
  • "Kolerada mikroskobik gözlemler ve patolojik çıkarımlar" başlıklı makale yayınladı
  • Mikroskobik slaytları etiketlendi

  • 1965 etkenin resmi adı Vibrio cholera pacini


Çiçek Nizamnamesi

  • Nizamnameye uygun bir şekilde aşı yapılmasına ilişkin Dâhiliye Nezâreti’ne bildirilen belge


  • 11 Mayıs - 3 Haziran 1905 tarihleri arasında Keban kazasında 390 kişinin aşılandığını gösteren belge


  • Çiçek aşısının uygulanması için 1885'te dünyada ilk olan “Çiçek Nizamnamesi” adıyla kanun çıkarıldı.
  • Aşı yaptırmayan kişilerin askeri ve yatılı okullara alınmadığı bilinmektediriyor. İlerleyen yıllarda nizamnameye, yeni doğan bebeklerin aşılanması, çocuğunu aşılatmayan ailelere ceza kesilmesi gibi maddeler de eklendi.


Heinrich Hermann Robert Koch

  • 1843-1910 Alman hekim
  • Antraks basili (1877), tüberküloz basili (1882), kolera basili (1883) keşfi
  • Bakteriyolojinin kurucularındandır
  • Koch postülatları, hastalık-mikrop nedensel ilişki için gerekli dört kriter:
- M.o. tüm hastalıklı organizmalarda yüksek oranda bulunmalı, sağlıklı organizmalarda ise bulunmamalıdır.
- M.o hastalıklı organizmadan izole edilip, saf kültürde büyütülmelidir.
- Kültürdeki m.o.lar sağlıklı bir organizmaya nakledildiğinde hastalığa yol açmalıdır.
- Aşılanmış, hastalıklı deneysel ev sahibi organizmadan m.o. tekrar izole edilmeli ve orijinal spesifik nedensel m.o. ile aynı olduğu tespit edilmelidir.


İlya Meçnikov

  • 1845 Harkov Guberniyası - 1916, Paris/Fransa
  • Ukraynalı asıllı mikrobiyolog
  • Bağışıklık sistemi araştırmalarına öncülük etmiştir.
  • 1882'de fagositlerin keşfi ile tanınır
  • Fagositoz araştırmaları ile 1908'de Nobel Tıp Ödülü'nü almıştır.
  • 1870 yılında Odessa üniversitesinde Anatomi ve Zooloji profesörü olarak atanmıştır.
  • Hasta olan karısının kanını kendine enjekte etmiş ve bu hastalığı atlatmayı başarmıştır.
  • Bağışıklık ve savunma sisteminin varlığı ile ilgili önemli çalışmalar yapmıştır.
  • Pastör enstitüsünde bir süre çalışmış ve immün sistemi üzerinde araştırmalarını yoğunlaştırmıştır.
  • İnsanların 120 yaşına kadar yaşayabileceğini savunarajk sağlıklı beslenme çalışmaları yapmıştır.
  • Özellike sütün fermente ürünleri Kefir, yoğurt ve anne sütü üzerinde çalışmalarda bulunmuştur.
  • Böylece Probiyotik bakterileri ve önemini keşfetmiştir.


Louis Pasteur

  • 1822-1895 Fransa, mikrobiyolog ve kimyager
  • Mayalanmada ve bulaşıcı hastalıklarda mo’ların sorumluluğunu ispatladı
  • "pastörizasyon" adlı konserve yönteminin gelişmesini sağladı
  • 1885 kuduz köpek ısırığı olan 9 yaşındaki Joseph Meister'a kuduz aşısı uyguladı
  • 1887 Pasteur Enstitüsü'nü kurdu

  • II. Abdülhamid Han: Pasteur'e, çalışmaları için 10 bin frank ile Mecidiye Nişanı verdi, ölümünden sonra yaptırılan heykeli için de 1.000 frank yardım gönderdi


Emil Adolf von Behring

  • 1854-1917 Almanya
  • Alman fizyoloji uzmanı
  • Difteriye karşı aşılanmış hayvanlardan alınan kan serumunun, başka hayvanlarda da bu hastalığa karşı bağışıklık sağladığını ispatladı.
  • Bu çalışmasıyla 1901'de ilk kez verilen Nobel Tıp ve Fizyoloji Ödülü'nü kazandı.


Maurice Nicolle

  • 1862 Rouen/Fransa - 1932 Paris/Fransa
  • 1893’te İstanbul’da çıkan kolera salgınını incelemek üzere Fransız bakteriyolog Chantimes çağırılmıştı.
  • Çalışmalarını tamamlayıp ülkesine dönerken bir bakteriyoloji laboratuvarı açılmasını ve bu iş için de Maurice Nicolle’yi önermişti.
  • Bakteriyolojihâne-i Şâhâne'nin ilk müdürü olarak İstanbul'daki çalışmalarına başlamış (1893 Kasım)
  • 1901 yılındaki istifasına kadar kayda değer faaliyetlerde bulunmuştur.
  • Özellikle aşı ve serum üretimi, muhtelif kimyasal tetkikler ve eğitim alanındaki çalışmaları dikkat çekicidir.
  • Difteri, kolera, şark çıbanı hastalıkları ile mücadele etmesi, bakteriyolojihânede öğrenciler için kurslar düzenlenmesi ve ders kitabı niteliğinde bir mikrobiyoloji eseri kaleme almış olması örnek olarak gösterilebilir.


Adil Mustafa Şehzadebaşı

  • 1871-1904 İstanbul
  • 1889’da Veteriner Fakültesi (Baytar Mektebi)’ne birincilikle girmiştir.
  • 1890’da başarısından dolayı Fransa’daki Alfort Veteriner Okulu’na 5 yıl süreyle gönderilmiştir. Burada kendini ünlü bakteriyolog Nokard’a kabul ettirmiştir
  • 1894'te Nicolle difteri serumunun üretimini öğrenmek üzere Paris'e gönderilmiş ancak Adil Bey'in yurda dönmesine kadar başarılamamıştır. Ve Adil Bey sayesinde üretim gerçekleştirilebilmiştir
  • 1897’de Adil Bey, Nicolle’nin yardımcısı olarak görevlendirildi.
  • Bakteriyolojihane-i Şahane'de Nicolle'un 1900'de ayrılması ile Veteriner Bakteriyolog kalmamıştır.
  • 1901 Bakteriyolojihane-i Baytari kurulmuş ve müdürlük görevine atanmıştır.
  • Nicolle ile olan çalışmaları Annales de L’Enstitute Pasteur’da yayınlanmıştır.
  • 1902’de 3.makalede: Sığır vebası etkeninin filtrelerden geçen bir virüs olduğu, süzme işleminde çeşitli filtrelerin (Chamberland, Berkefeld, …), dilüsyonların, süzüntünün, organ, ısı ve tazyik derecelerinin etkileri irdelenmektedir.
  • Sığır vebası anti-serumu üretimini (M Nicolle’ün 1990’da ülkesine dönmesiyle) 1902 yılında Adil Bey tek başına başarmıştır.
  • Tüberkülozdan ölmüştür.


George McCoy & Charles Chapin
  • 1912 Kaliforniya Tulare kentinde yer sincaplarında Tularemi etkeninin ilk izole edilmesi


Albert Calmette & Camille Guérin
 
  • 1921 BCG’nin bulunması




Tarihin en eski ve önemli bulaşıcı hastalıkları
  • Tüberküloz
  • Çiçek
  • Sıtma
  • Veba (Taun/kara ölüm)

Tüberküloz
  • MÖ 3500 Mısır mumyalarında, Ürdün’de insan iskeletlerinde Pott Hastalığı bulguları
  • MÖ 460-377 Hipokrat: erime, tükenme «phtisis» deyimini kullanmış
  • 2.yy’da Galen: 1000 yıl değişmeyen tedavi önerileri (istirahat, öksürük kesiciler vb.)


  • Pott Hastalığı Olan Bir Ammon Rahibinin Mumyası (MÖ 1000)

  • 1667 Londra’da tüm ölümlerin %25’inden sorumlu, 17-19.yy’da Avrupa’da salgınlar
  • 1950 kemoterapinin bulunması ile belirgin azalma, ancak sonradan tekrar artmış
  • 1980 HIV epidemisi bu süreci hızlandırmıştır
  • 1993 DSÖ artık kontrol edilmez hale geldiğini duyurmuştur


Çiçek
  • MÖ 7.yy Çin, Hindistan, O.Afrika’da yaygın
  • Mısır mumyalarında çiçek izlerinin varlığı
  • 576’da fil savaşında Mısır, Çin ordularındaki ağır yıkımı
  • Seyahat/göçler nedeniyle 18.yy çiçek yüzyılı olmuştur, dünyanın 1/14’ü, Avrupa >500bin ölüm

  • 1796 Edward Jenneri’n aşı keşfi (sütçü nodülü olanda çiçek saptamamış, krutlarından aşı geliştirmiş)
  • 11.yy’da Çin’de hastanın yanına sağlamı koyma veya kabukları toz haline getirip buruna üfleme
  • Yurdumuzda deriyi çizerek kurutları sürmeyle aşılama yöntemi (1721 L.montague İstanbul)
  • 1967 DSÖ eradikasyon programı, 1979 son olgu Somali’de, 1980’de eradike olduğu açıklandı


Sıtma
  • M.Ö. 5.yy’da Hipokrrat, tekrarlayan ateş ve dalak büyüklüğü ile seyreden malarya sendromunu ve bataklıkla ilişkisini açıklamış (mal-air=fena havanın solunması)
  • İbn-i Sina ve Ebubekir Razi'nin eserleri -- sıtma ateş şekilleri
  • Homer'in "iliada"sı ve Shakespeare'in eserleri
  • 1630/1648 G.Amerika’da kına kına ağacının kabuğu

  • Sıtma Salgının Sona Ermesi Anısına Çıkarılan Yunan Sikkesi (MÖ 5.yy). Empedokles tarafından durgun bir nehrin diğer nehre bağlanmasıyla temizlenmesi sonucunda sıtma salgınının sona ermesi nedeniyle ,nehir tanrısı Silenus’un Asklepios sunağında horoz kurban etmesi.


  • Thomas Rowlandson’un “Sıtmada Titremeyle Yükselen Ateş” Gravürü (1792)

  • 1888 Laveran alyuvarlarda paraziti göstermiş, Ross vektör olarak sivrisineği belirlemiş
  • 1912 plasmodium kültürü yapılmış
  • 1939 DDT insektisit kullanıma girmiş
  • 1955 DSÖ malarya eradikasyon programı başlamış, 1976 başarısızlığı resmen açıklanmış



Veba
  • İlk kez M.Ö. 300 Libya, Mısır ve Suriye’de tanımlanmış, 6.yy’da Avrupaya geçmiş
  • 14.yy’da Çin kaynaklı pandemide 25 milyon insan ölmüş, ülkemiz çok zarar görmüş
  • Akciğer vebasında asfiksi ile ölüm -- Kara ölüm
  • Taun: Arapça «mızrak veya kılıçla delme» sözcüğünden türetilmiş «veba, ölümcül salgın»


  • Veba - İnfekte Kişilerin Giysilerinin Yakılması (1338-1344)


  • Tournai’de Tabutlardaki Veba Kurbanları: Gilles de Muisit Tablosu (1349)


  • Veba Doktoru Giysisi: Paulus Fürst Çizimi (1656)


  • Fare Avcısı Gravürü: Jan Georg van Vliet (1605-1668)


  • Kentin İnfekte Farelerden Temizleyen Büyük Londra Yangını: 2-5 Eylül 1666

  • Avrupa’da 17-18-19.yy’larda önemli epidemiler yapmış
  • Etken 1894’de Yersin tarafından keşfedilmiş
  • Dünyada Rusya, Çin, S.Arabistan vb bölgelerde veba odakları vardır
  • Ülkemizde en son 1947’de Suriye kaynaklı 19 kişilik bir epidemi olmuş
  • Veba salgınlarının Osmanlı’yı ne denli etkilediği, bir halk şiirine şöyle yansır:
Gitti koçyiğitler ağlar anası
İş Mevla’dan geldi, nedir çaresi
Sağ u sol yanında veba yarası
Kudret hançerini vurdu bu sene


Lepra


Roma İmparatoru Konstantin I (274-337): Lepradan Kurtulması İçin 3000 Çocuğun Kanında Yıkanması Öneriliyor


Kolera

  • Kolera ve Göçmenler (1883)


  • Kolera: 19. Yüzyıldaki Pandemiler


  • Baselli Ressam Arnold Böcklin (1827-1901)’den “Salgın” Tablosu



Viral Hepatitler
  • İnsanlık tarihi kadar eskiye dayanır
  • Kliniği Hipokrat tarafından tanımlanmıştır
  • 1963: Blumberg “Avustralya ag” = HBsAg
  • 1973: HAV
  • 1977: HDV
  • 1989: HCV
  • 1992: HEV  ………… bulunmuştur


HIV enfeksiyonu
  • 1981: CDC; önceden sağlıklı olan bireylerde Pneumocyctis carinii enfeksiyonu, Candida albicans özofajiti, mukokutanöz HSV, Toxoplasma gondii ile oluşan MSS enfeksiyonu ve pnömonide artış ve Kaposi sarkomu gelişiminde sıklık gözledi: Acquired Immune Deficiency Syndrome - AIDS
  • 1983: AIDS nedeni olan HIV lenfositlerden izole edildi; Retrovirus – lentivirus (slow virus)



VİRAL SALGINLAR


  • Tarihteki En Öldürücü Pandemiler


1999 NewYork
  • Konfüzyonve solunum yetmezliği ile giden bir ensefalit
  • Newyork hayvanat bahçesinde kuş ölümleri
  • Normalde <10 olgu/1 yıl, ancak 4 olgu/hafta, beklenmedik etken
  • Afrika, Ortadoğu, Hindistanda görülen  Batı Nil Virüsünün etken olduğu anlaşıldı.
  • Amerika kıtasındaki ilk salgındı
  • Hızla diğer komşu ülkelere yayıldı
  • 2010 yılına gelindiğinde Kuzey Amerikada 2 milyon kişi enfekte olmuştu


Mart 2015
  • Kuzeydoğu Brezilya’da hafif seyirli döküntülü bir hastalık 7000 olgu
  • Dengue, Chikungunya, kızamık, rubella??
  • Zika olduğu belirlendi
  • Amerika kıtasındaki ilk salgın
  • Mikrosefali
  • 1947’de Afrika’da saptandı



Salgın hastalıkların tarihi
  • Toprağın işlenmeye başlaması: 10 000 yıl önce
  • Vahşi toprakların yok edilmesi
  • Hayvanlar ve insanların yakın yaşamaya başlaması

  • İnsanlar, toplu ölümlerin mantığı uzun süre anlayamadılar.
  • Yunanlı hekim Hipokrates çevre güçleri "hava, su ve yer" adını vermişti.
  • Bu etkenlerin herhangi birindeki ani bir değişiklik --- salgın

  • 19. yy Alman Bakteriyolog Rudolf Virchow
  • Değişen koşullar ve salgın hastalık ilişkisi
  • Değişen koşullar: Yemek alışkanlıkları, Ticaret, Seyahat, Ev yaşamı, Giysiler, İklim

  • 1848’de yoksul pamuk işçileri arasında başgösteren tifüs salgını
  • Şiddetli yağmurlar, kötü yaşam koşulları
  • Virchow’un önerisi: İlaçlardan çok  hastalığı besleyen çevresel ve toplumsal etkileri ortaya çıkartmak


Salgın Dönemleri
  • 10000 yıl önce ilk salgınlar
  • 14-15.yy, salgınların  Avrupa, Orta doğu ve Asyaya yayıldığı dönemdir.
  • Avrupa’dan kaynaklanan salgınların Yeni Dünya’ya yayılımı
  • Son dönem salgınları
- Küreselleşme
- Vektörler ve mikroorganizmalar alışılagelenin dışında dağılım göstermesi
- Yeni ve yeniden önem kazanan enfeksiyon  hastalıklarının öngörülmemiş salgınlara yol açtığı bir dönem


Çiçek
  • 14-16.yy’da Avrupanın öldücü hast üst sırasına yerleşti.
  • Kolombun keşfi sonrası Yeni Dünyaya ilk çiçek eski dünya göçmenleri tarafından bulaştırıldı.
  • Yüksek medeniyet düzeyinde yerliler
  • Aztekler, Mayalar, İnkalar
  • Çiçek lezyonlarına benzeyen kanıtlar mısır uygarlıklarındaki mumyalarda

  • MÖ 1156 ölen Ramses V hastalığa ait kanıtlar taşıyor.


  • Kraliçe Elizabeth’in Çiçek’ten İyileşmesinin Anısına Çıkarılan Para (1562)

  • Benekli canavar
  • 18.yy Avrupa 400000 ölüm/yıl
  • Olgu ölüm hızı %20-60
  • Biyolojik silah olarak kullanılan virüslerden


  • 18.yy’da Kuzey Amerikadaki İngiliz kuvvetlerinin komutanı; Sir Jefrey Amherst

 
  • Osmanlı Sarayında Çiçek Hastaları İçin İlaç Hazırlanması


  • İngiliz hicivci James Gillray, St.Pancras'daki Çiçek ve Aşılama Hastanesi'nde korkmuş genç kadınlara inek çiçeği aşısının uygulandığını ve insanların vücudunun farklı yerlerinden çıkan inekleri gösteren bir sahneyi karikatürize etti.
  • En son çiçek olgusu 1977’de Somali
  • 1980 itibaren eradike


Kızamık
  • Yüzyıllardır salgın yapıyor
  • Çiçek gibi Amerika yerlilerini ve pasifik adalarda ciddi kıyıma neden olmuş.
  • 1963 aşının ardından belirgin düşme
  • WHO:
- En önemli çocuk ölüm nedenlerinden biri
- 2013’de 145.000 ölüm/dünya
- Eradikasyon planı 21. yy’ın ikinci 10 yılı ???


Grip Pandemileri




Pandemik influenza

  • 1918 pandemisi
  • 1. Dünya savaşının seyrini değiştirmiş
  • Savaşta ölenlerden daha fazla kişi ölmüş
  • Dünya nüfusunun 1/5 enfekte, 50-100 milyon tahmini ölüm
  • Çok şiddetli klinik tablo
  • Ölüm hızı >%2.5 (Genellikle infpandemilerinde<%0.1)
  • Daha çok genç erişkinlerin ölümüne neden olmuş.
  • İspanyol gribi
(Travel Medicine and Infectious Disease (2015) 13, 217-222)

  • Bakteriyel pnömoni oranı daha fazla
  • Özellikle bu pandemiye özgü iki önemli klinik bulgu
1. Kanamalar: Özellikle epistaksis.
2. Bu hastalığa özgü bir siyanoz tipi; Heliotrope (koyu mor) siyanoz

  • Lancet


  • 1918 bir tiyatro salonu girişindeki poster

  • 1918 H1N1
  • Avian orijin > insan
  • Yüksek patojeniteyi açıklayabilecek tek gen yok
  • Yakın dönem çalışmalar makaklara verilen suşun letal enfeksiyona neden olduğunu saptamış.
  • Sitokin fırtınası
(Kobasa D et al. “Aberrant Innate Immune Response in Lethal Infection of Macaques with the 1918 Influenza Virus.” Nature 445 (2007):319.)


Yakın dönem
  • Enfeksiyon hastalıklarının gelişmiş toplumlarda mortalitesinde düşüş
  • Hala gözardı edilemeyecek bir grup
  • 1990 yaklaşık 16 milyon kişi enfeksiyon hastalıklarından öldü
  • 2010’da 15 milyon ölüm
(Phil. Trans. R. Soc.2014.)

  • Düşük gelirli ülkelerde kronik hastalıklarda da artış var ancak enfeksiyon hastalıklarından ölüm daha fazla
(Phil. Trans. R. Soc.2014.)


Yakın dönemin salgınları
  • Salgınlar arası dönem kısaldı
  • SARS 2003
  • Influenza A H1N5 (kuş gribi) 2007
  • İnfluenzaA H1N1 (domuz gribi) 2009
  • MERS 2012
  • InfluenzaA H7N9 2013
  • Ebola 2014
  • Zika2015
  • COVID-19


Yakın Dönem Epidemileri

International Journal of Infectious Diseases 38 (2015) 89–94


Salgınların ortaya çıkmasında etkili olabilecek faktörler
  • Mikroorganizma: Genetik adaptasyon ve değişiklik
  • Konak: Enf duyarlılık, Demografik faktörler, Uluslararası ticaret ve seyahat, Mesleki Karşılaşmalar, Uygunsuz Ab kullanımı
  • Çevre: İklim, Değişen ekosistem, Toprak kullanımı, Teknoloji, Fakirlik ve sosyal eşitsizlik, Halk sağlığı önlemlerinin yokluğu, Hayvan Populasyonu, savaş ve açlık-Bioterörizm, politik önlemlerin alınmaması
   (Morens DM et al. PLOS Pathogens 2013)


Vahşi yaşam türlerindeki değişiklikler
  • Kuş türlerinin %10’u
  • Memelilerin %20’si
  • Sürüngenlerin %30’unun türü tükenmek  üzere.
  • 1970den bugüne bu canlıların sayısında %30  azalma
  • Mikroorganizmanın türler içinde ve türler arasında  kaymasına neden oldu
  (Keesing F et al, Nature 2010 (468),647-52)

  • Bölgede hiç görülmeyen WNV’nin salgın yapması: Kuşlarda biyolojik çeşitlilikte azalma → Ortama uyumlu türlerin oranında artış → Virüse duyarlı kuşların oranı artarsa → Virüsün insanlara bulaşacak yüksek konsantrasyonlara ulaşması



Antibiyotik Devri Tarihçesi


Victor Babeş

  • Romen Bakteriyolog, bazı m.o.lann diğerlerinin üremesini durdurucu maddeler salabildiğini yazmıştır.
  • 1889’da ilk kez antibiyozis terimi kullanılmıştır.

Gerhard Domagk

  • Modern antimikrobiyal terapi 1932’de Gerhard Domagk tarafindan prontosil'in streptokokkal etkisinin bulunmasıyla başlamıştır.
  • Prontosil, Alman boya endüstrisinin bir ürün artığıdır; antibakteriyel etkisini invivo koşullarda sülfonamide dönüşerek  gösterir.
  • Bundan sonra sülfonamid bileşiklerinin çeşitli modifikasyonu ile yan etkileri az, etki spektrumu değişik çeşitli türevleri elde edilmiştir.

Alexander Fleming

  • 1881 İskoçya -1955 İngiltere, İskoç bakteriyolog
  • 1928 dağınık laboratuvarın dört bir yanına dağılmış türlü deneyleri bir düzene sokmaya çalışıyordu.
  • İlginç bir mantar (Penicillium notatum) kolonisi keşfetti, mantarlar Staphylococcus aureus tarafından sarılmış kaplarda yetişmişlerdi.
  • Mantarlar, zararlı olmaya potansiyeli olan bakterileri yıkıyordu.
  • 1929 Penisilin adını verdiği keşfi hakkında bir makale yayınladı.

  • Alexander Fleming tarafından sunulan penisilyum küfü örneği, 1935

Howard Walter Florey & Sir Ernst Boris Chain
 
  • 1940'da penisillin'in ilk örneği
  • 1941'de, Albert Alexander adlı bir polis memurunu ciddi bir yüz enfeksiyonu geçirdi; durumu düzeldi, ancak penisilin tedariki bitince öldü.
  • Daha sonra, diğer birkaç hasta başarıyla tedavi edildi.
  • 14 Mart 1942'de ilk hastada, Merck & Co tarafından üretilen penisilin ile streptokoksik sepsis tedavi edildi.
  • 1945 yılında Fleming'le birlikte Nobel Ödülünü kazanan Oxfordlu Florey ve Chain, penisilinin kitle halinde elde edilebilmesini temin etmişlerdir.

Selman Waksman
1888 Ukrayna - 1973 ABD, biyokimyacı ve mikrobiyolog
Tüberküloz tedavisinde kullanılan ilk antibiyotik Streptomisini kefetmiştir.
1952'de Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülünü aldı.



Tanımlar

  • İnsan vücudunda milyonlarca mikroorganizma yaşar. Ancak sadece zarar verdiklerinde hastalık durumu ortaya çıkar.

Enfeksiyon:
  • Bir bulaşıcı hastalık etkeninin çeşitli yollardan vücuda girerek çoğalması.
  • Enfeksiyon durumunda hastalık belirtilerinin ortaya çıkması gerekmez.

Enfeksiyon hastalığı:
  • Enfeksiyona neden olan mo’lar çoğalarak veya ortama saldığı metabolik/parçalanma ürünleriyle konağa zarar verip çeşitli hastalık belirtileri de meydana geliyorsa enfeksiyon hastalığından söz edilir.

Duyarlı kişi:
  • Bir etkenle enfekte olma (bulaşıcı hastalığı kapma) olasılığı olan kişidir.

Enfekte kişi:
  • Enfeksiyon etkenini vücudunda bulunduran kişidir.
  • Her zaman hastalığa ilişkin semptom göstermeyebilir, fakat bulaştırıcı olabilir.

Asemptomatik kişi:
  • Hasta olduğu halde o hastalığın belirtilerini göstermeyen kişidir.
  • COVID-19 yönünden asemptomatik bir kişi, şikâyeti bulunmaması nedeniyle hasta olmadığını düşünmekte, sağlık kuruluşuna başvurmamakta, tedavi görmediği veya karantina uygulamadığı için hastalığı kolayca yayabilmektedir.

  • İnsan ve mikroorganizma ilişkisi ilk insanla başlar. İntrauterin hayat steril ve doğum travayında ilişki başlıyor.
  • Parazitlik: İki farklı organizma arasındaki ilişki birinin zararınadır.
  • Simbiyoz: Her iki tarafın yararınadır.
  • Kommensalizm: Birlikte yaşayan canlılardan sadece biri yarar görüp diğeri etkilenmez.

  • Mikroorganizma ve insan organizması ilişkisi; m.o. kana doğrudan inoküle olarak ve deri/mukozaya kolonize olarak başlar.
- Geçici kolonizasyon: Konağa zarar veremeden ortadan kaldırılır.
- Kalıcı kolonizasyon: Vücut florası oluşur.

  • Mikroorganizma - Genetik - Ruhsal - Fiziksel - Beslenme bozuklukları (DÖNGÜ)

Sağlık:
Sadece hastalık veya engellilik durumunun mevcut olmaması değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan tam iyilik halidir.

Konak
  • Hastalık etkeninin, içinde veya üzerinde yaşadığı organizma
  • Konağın yaşı, cinsiyeti, genetiği, beslenme ve sağlık durumu gibi birçok faktör hastalığın oluşumunda ve ilerlemesinde etkilidir.
  • Örneğin; COVID-19’a neden olan virüsün (SARS-CoV-2) bulaştığı kişi konaktır.

Kaynak
  • Bir enfeksiyon etkenini konakçıya ileten gıda, nesne, hayvan veya insan
  • Bir bulaşıcı hastalığın kaynağını saptamak ve bu kaynağa yönelik önlemler almak o bulaşıcı hastalığın kontrol altına alınmasında oldukça önemlidir.

Rezervuar
  • Bulaşıcı bir etkenin yaşayabildiği, gelişebildiği veya çoğalabildiği insan, hayvan veya çevre
  • Rezervuarlar etkene göre değişiklik gösterir.
  • Örneğin, tatlı su gölleri, evcil hayvanlar vb.

Konak & Etken ilişkisi
  • Konak dokularına tutunma ve konağa giriş: Enfeksiyon
  • Konakta yerel/genel yayılma: Yerel olaylar ve yayılım
  • Multiplikasyon
  • Konak savunmasından korunma: Konak savunmasına mikroorganizma yanıtı
  • Konaktan atılma: Diğer konaklara bulaşma
  • Konakta zarar oluşturma: Patoloji / Hastalık

Enfeksiyon hastalıklarının belirleyicileri
Mikroorganizmaya ait faktörler
  • Adezinler (konak dokularına tutunma)
  • Kemotaksis
  • Enzim ve toksinler
        
Ekzotoksin:
- Bakteriden dış ortama salgılanan protein yapısında maddelerdir. Hastalığa ve immün yanıta yol açarlar.
- Pirojenik ekzotoksinler ise süperantijen gibi davranarak immün sistemin kısa sürede aşırı aktivasyonuna neden olur.
Endotoksin:
- Gram olumsuz bakteri duvarındaki lipopolisakkaridlerin en dışındaki lipid-A maddesidir.

Konağa ait faktörler
  • Normal flora
  • Sağlam deri/mukoza
  • Yüzey salgıları: Lizozim, mukus, IgA1, fibronektin
  • Antijene non-spesifik immün yanıt: Akut-faz yanıtı, sitokinler, fagositoz, inflamasyon
  • Antijene-spesifik yanıt: Hümöral/hücresel
  • Kompleman sistemi

Enfeksiyon hastalıklarının tipleri
  • Mikrobiyal yapışma ve penetrasyon ile oluşan: Çoğu virüs ve bakteri
  • Artropodlar ile (sokma/ısırma): Lyme, sıtma, layşmanyaz
  • Deri yaraları ve hayvan ısırıkları ile oluşan: Kuduz, gazlı gangren, Pasteurella multocida enf
  • Normal bir kişiyi enfekte etmezken immün kompremize konakta ortaya çıkan enfeksiyonlar: İmmünsüpresyon, HIV

Enfeksiyon hastalıklarının - klinik yaklaşımla - tipleri
  • Toplum kaynaklı enfeksiyonlar
  • Hastaneden edinilen (Nozokomiyal) enfeksiyonlar
  • İmmünkompremize konakta görülen enfeksiyonlar

Toplumdan edinilmiş enfeksiyonlar
- Sistem enfeksiyonları
  • MSS
  • Kardiyovasküler sistem
  • Üst/alt solunum yolları
  • GİS
  • GÜS
  • Deri ve yumuşak doku
  • Eklem ve kemik
  • Obstetrik ve perinatal

- Çoğul sistem enfeksiyonları
  • Vektörlere bağlı gelişen
  • Zoonotik
  • Sık görülen viral







Mikroorganizmalar
  • Bakteri
  • Virüs
  • Mantar
  • Parazit

Virülans
  • Bir enfeksiyon etkeninin oluşturduğu hastalığın derecesidir.
  • Çiçek, kuduz ve tüberküloz etkenlerinin virülansı yüksektir, bu nedenle şiddetli hastalık tablolarına sebep olurlar.
  • Su çiçeği etkeninin virülansı düşüktür, daha hafif hastalık tablolarına sebep olur.

Patojenite
  • Bir enfeksiyon etkeninin duyarlı konakta hastalık oluşturma yeteneğidir.
  • Çiçek, kuduz, kızamık virüsleri patojenitesi yüksek virüslerdir.

Bulaşma
  • Bir enfeksiyon etkeninin bulaşma yollarından biriyle duyarlı kişiye (konağa) ulaşmasıdır.
  • Etken doğrudan veya dolaylı yolla bulaşabilir
  • Enfeksiyon etkeninin kişiye bulaşmış olması o kişinin hasta olacağı anlamına gelmeyebilir.
  • Kişi enfeksiyon etkenine karşı önceden aşılanmışsa etken bulaştığında kişinin bağışıklık sistemi antikor yanıtı oluşturur.
  • Doğrudan bulaşma: Duyarlı kişinin, enfekte kişi veya kontamine vücut sıvıları ile doğrudan teması sonucu gerçekleşen bulaşma. Bu bulaşma şeklinde hiçbir ara bulaşma yolu yoktur.
  • Dolaylı bulaşma: Hastalık etkeninin konakçıya bir aracı vasıtasıyla bulaşması. Bu aracılar vektörler, hava, su, gıda ve cerrahi aletler olabilir. Gıda kaynaklı zehirlenmeler ve sivrisinekler aracılığıyla bulaşan sıtma dolaylı bulaşmaya örnektir.
  • COVID-19 öksürme, hapşırma, konuşmayla yayılan damlacıkların solunması veya virüs bulunan yüzeylere dokunduktan sonra ellerin burun, ağız ve göze götürülmesi yoluyla bulaşır.

Mikroorganizmanın Kaynakları ve Bulaşma Yolları
Kaynak  --  Giriş yolu
  • Böcekler, hayvanlar  --  Isırma, sokma
  • Toprak  --  Deri lezyonları
  • Diğer hasta kişiler  --  Solunum sistemi, cinsel temas
  • Besin maddeleri  --  Sindirim sistemi

Enfeksiyonların Bulaşma Yolları
  • Su ve besinlerle (oral-fekal yolla)
  • Hava yoluyla
  • Kan yoluyla
  • Vektörler yoluyla
  • Cinsel ilişkiyle
  • Temas yoluyla

Bulaşıcı hastalık
  • Bir enfeksiyon etkeninin veya onun toksik (zararlı-zehirli) ürünlerinin, bir kaynaktan duyarlı kişiye doğrudan veya dolaylı olarak geçmesiyle oluşan hastalık
  • COVID-19 insandan insana geçen bulaşıcı bir hastalıktır.

Zoonoz
  • Hayvanlardan insanlara veya insanlardan hayvanlara doğal koşullar altında bulaşabilen hastalıktır.
  • Virüs kaynaklı zoonozlar, insanlara direkt (ısırma, kontakt, solunum vb.) veya vektörler (sivrisinek, kene vb.) aracılığıyla bulaşır.
  • Kuduz, domuz gribi ve COVID-19 zoonotik hastalıklara örnek olarak verilebilir.

Su ve Besinlerle Bulaşan Hastalıklardan Korunma
  • Dışkı ile kirlenmiş su ve besinler aracılığıyla sağlıklı insanlara bulaşırlar.
  • Hızla salgınlara yol açabilirler. Genellikle yaz aylarında sık görülürler.
  • Özellikle hijyenin kötü olduğu, bireysel  temizlik alışkanlığının zayıf olduğu, kirli sular, açık tuvaletler, açıkta satılan yiyeceklerin ve sinek, böcek, fare gibi canlıların çok olduğu yerlerde sıktır.
  • Önlenmelerinde en etkin yol, çevre koşullarının düzelmesidir.
  • Bu yolla bulaşan hastalıklar arasında; tifo, dizanteri, kolera, HAV, HEV, poliomiyelit, çeşitli parazitozlar ve besin zehirlenmeleri başta gelir.
  • Sağlık eğitimi korunmada ilk basamak ve en etkili olandır.
  • Bulaşma yolları ve bireysel temizlik öğretilmelidir.
  • Özellikle el yıkamanın önemi vurgulanmalıdır.
  • Kişisel hijyen bireyin sağlığını sürdürmek için yaptığı özbakımları içerir.
  • Bireyden topluma yayılan temizlik zincirindeki en önemli halkadır.
  • Ortak alanlarda çapraz bulaşı önlemede kişisel hijyene önem verilmelidir.
  • Kişisel Hijyen: Vücut bakımı ve temizliği, yüz bakımı ve temizliği, el temizliği, ayak temizliği, kulak temizliği, saçların temizliği, ağız-diş bakımı, beslenme, tuvalet temizliği, giyinme
  • Öksürük, aksırık esnasında mutlaka kağıt mendil kullanılmalı ve sonrasında eller temiz su ve sabun ile yıkanmalıdır.
  • Dünyada en sık görülen hastalıklar grubunu enfeksiyon hastalıkları oluşturmaktadır.
  • Doğru  el  yıkama  şekli  ve  alışkanlığının insanlara  kazandırılması ile bu hastalıkların sıklığında önemli azalmalar olacaktır.
  • İçme suyu: Temiz su kullanmalıdır. Emin olunmazsa kesinlikle içilmemelidir. Şüpheli durumlarda su kaynatılmalı veya filtre edilmelidir.
  • Sebze ve meyveler iyice yıkanmalıdır.
  • Toz, toprak ve ilaç kalıntılarından temizlenmeleri için sirke eklenmiş su dolu bir kapta 5-10 dak. bekletildikten sonra bol su ile bir kaç kere durulanması gerekebilir.
  • Gıdaların üstünü kapalı tutarak sinek ve böceklerden korunmalıdır.
  • Gıdaları satın alırken son kullanma tarihine ve içeriğine dikkat etmelidir.

Hepatitler ve Bulaşma Yolları
  • A: Kontamine yiyecek/su oral yolla
  • B: Kan, vücut sıvıları, anneden çocuğa
  • C: Kan,vücut sıvıları, anneden çocuğa
  • D: Kan,vücut sıvıları (sadece hepatit B virüsü ile bulunabilir)
  • E: Kontamine su ile oral yolla
  • G: Kan

Hepatit A
  • Enfekte gıda: Çiğ tüketim (sebze/meyve, deniz ürünleri, sandviç, süt ürünleri), gıda hazırlarken kontamine edilmesi
  • Yakın temas: Aile içi, toplu yaşam, cinsel ilişki
  • Kan yolu (çok nadir): Ortak enjektör, kan nakli
  • HAV; ikterden önce 2-3 hafta ve ikterden sonra 1 hafta dışkıda bulunur.

Damlacık Enfeksiyonlarından Korunma
  • Aksırma, öksürme veya konuşma ile etrafa saçılan damlacıkların içindeki patojen mikroorganizmaların havada kuruyarak asılı kalması ve kişiden kişiye bulaşması ile oluşur.
  • Enfekte kişinin elinden etrafa bulaşma ve hassas bireylerin de nazal (ağız-burun) mukozalarına sürmeleri ile hastalık oluşturur. Bunu engellemede eller sık aralıklarla yıkanmalıdır.
  • COVID-19 gibi fiziksel temasa gerek olmadan damlacık yoluyla bulaşan hastalıklar hızlı ve kolay yayılır.
  • Ağız, burun mukozasının bir bariyerle kapatılması (cerrahi maske … )
  • Hastanın kendisi, hasta yakınları yada hasta ile yakın temas edecek görevliler tarafından kullanılır.
  • Maske, ağız ve burunu kapatmalı kullanıldıktan sonra boyun etrafında bırakılmamalıdır.
  • Maske, giyildikten sonra ellenmemelidir.
  • Maskeyi çıkarttıktan sonra eller yıkanmalıdır.
  • Öksürürken / hapşırırken ve burunu temizlerken tek kullanımlık mendiller ile ağız ve burnun kapatması için uyarılmalıdır.
  • Kullanılmış mendillerin en yakın çöp kutusuna atması sağlanmalıdır.
  • Öksürdükten, hapşırdıktan, mendil kullandıktan, solunum salgılarıyla ve kirli yüzeylerle temas ettikten sonra ellerin yıkamasının gerekliliği anlatılmalıdır.
  • İnfluenza aşısı: Koruyuculuk sağlıklı genç erişkinlerde 1 yıl kadar sürebilir. Her yıl aşılanma önerilmektedir. Ülkemiz için uygun zaman dilimi Kasım ayıdır.

Tüberküloz
  • Akciğer tüberkülozlu hasta; ‘’her öksürük ile ortama basil saçar’’
  • Mycobacterium tuberculosis basilinin bulaşması hastaların aksırma, öksürme ve konuşmaları sırasında havaya saçılan mikropların sağlam kişiler tarafından solunması ile oluşur.
  • Tedavi olmayan bir tüberküloz hastası her yıl yaklaşık 10-15 kişiyi enfekte eder.

Kızamık, Kızamıkçık, Su Çiçeği
  • Kızamık, damlacık yoluyla bulaşır.
  • Ortalama 10-12 gün süren bir kuluçka döneminden sonra yüksek ateş, öksürük ve burun akıntısı ile seyreder.
  • Başlangıçta döküntü yoktur. Hasta bu dönemde öksürdüğünde etrafa virüs yayar ve bu dönem oldukça bulaşıcıdır. 1-2 hafta devam eder.

Kan Yoluyla - Cinsel ilişki yoluyla Bulaşan Hastalıklar
  • Hepatit B
  • HIV enfeksiyonu

Kan yoluyla bulaşan hastalıkların önlenmesi
  • Kişisel bakım amacıyla (sakal traşı, manikür ..vb.) berbere gidiliyor ise, mutlaka kişinin kendine ait bakım malzemelerinin kullanılması gerekir.
  • Kan transfüzyonlarında mutlaka testlerden geçmiş kanların kullanılması gerekir. Bu testlerden bazıları kan veren kişinin yeni enfekte olmuş olması durumunda negatif çıkabilir.
  • Ameliyat ekipmanları, diş hekimi aletleri ve berber aletlerinin sterilizasyonunun tam yapılmış olması gereklidir.

Cinsel ilişki yoluyla bulaşan hastalıklar
  • Cinsel ilişki yoluyla bulaşan hastalıklarda (Sifiliz, gonore)
  • Her türlü şüpheli temastan kaçınmak ve koruyucu önlemleri almak
  • Hedef kitleye rasyonel cinsel eğitim verilmesi esastır.

Vektörle bulaşma
  • Bazı mo’lar bazı hayvanlarda gelişim evrelerinden en az birini tamamlayarak olgunlaşırlar ve insanda hastalık oluşturacak forma erişirler (Örn; sıtma paraziti, anofel cinsi sivrisinekte ömrünü tamamladıktan sonra, sivrisineğin sokması ile insana geçerek sıtmaya yol açar)
  • Veba (fare), kuduz (kedi-köpek), akciğer kisti (iyi pişmemiş hayvan etleri) vektörlerle bulaşan diğer hastalıklardır
  • Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA); keneler aracılığı ile bulaşır

Aşı
  • Bir hastalığa karşı bağışıklık sağlamak için o hastalığa yol açan bakteri veya virüsle hazırlanan ve vücuda çeşitli yollarla verilen eriyiktir
  • Aşılar hastalığı geçirmeden o hastalığa karşı bağışıklanmayı sağlar.
  • Aşılamanın amacı hastalığı ve hastalıktan dolayı oluşabilecek ölüm ve engellilik durumunu önlemektir.

Aşı ile Korunulabilen Başlıca Enfeksiyonlar
  • Hastalıkların önlenmesinde kişiye yönelik önlemlerden biri hastalık etkeni ile temastan önce aşılanmaktır
  • Tüberküloz, Hepatit B, Difteri, Boğmaca, Tetanoz, Kızamık, Kızamıkçık
  • Kabakulak, Hib Menenjiti, Polio (çocuk felci), Menengokok Menenjiti, Sarı Humma
  • Suçiçeği, mevsimsel influenza, pnömokok, Hepatit A

El dezenfeksiyonu
  • Antiseptik özelliklere sahip madde kullanarak elleri temizleme işlemidir.
  • Avuç içine 3-5 ml antiseptik alınır, eller 20-60 sn süre birbirine sürtülür ve ovuşturulur.
  • Elleri su ve sabunla yıkamak, olmadığı durumlarda alkol içerikli el antiseptiğiyle elleri temizlemek enfeksiyonların yayılımını önlemeye yönelik en etkili önlemlerdendir.

Bildirim
  • Tanı koyan hekimlerin şüpheli, olası veya kesin vakaları belirlenen yolla yetkili mercilere bildirmesi işlemidir.
  • Bulaşıcı hastalıkların büyük bir kısmının bildirimi zorunludur.
  • Bruselloz, şarbon, COVID-19 vb. bu hastalıklardandır.

Epidemiyoloji
  • Sağlıkla ilgili olayların görülme sıklığı, dağılımı ve nedenlerini inceler.

Endemi
  • Bir enfeksiyon etkeninin veya hastalığın belirli bir coğrafyada veya toplulukta sürekli görülmesi durumudur.
  • Tüberküloz ülkemizde endemiktir.

Pandemi
  • Bir hastalığın veya enfeksiyon etkeninin ülkelerde, kıtalarda, hatta tüm dünya gibi çok geniş bir alanda yayılım göstermesidir.
  • COVID-19, ülkemizde de ilk vakanın görüldüğü 11 Mart 2020’de DSÖ pandemiyi ilan etmiştir.

Morbidite
  • İyilik hali dışında olduğu düşünülen herhangi bir fiziksel veya psikolojik durum; hastalık.
  • En sık kullanılan morbidite ölçütleri insidans ve prevalanstır.

Mortalite
  • Ölüm; ölümlülük.
  • Çoğunlukla tek kişi değil, topluluk için kullanılır.
  • Mortalite hızı, bir hastalığa bağlı ölümlerin toplam nüfusa bölünmesiyle elde edilir.

Atak hızı
  • Toplumda hastalığın düzeyini gösteren ölçütlerden biridir.
  • Belirli bir süre içinde saptanan bulaşıcı hastalık vaka sayısının o hastalığa duyarlı kişi sayısına (risk altındaki toplam nüfus) bölünmesi ile elde edilir.
  • Bir çeşit insidans hızıdır.
  • COVID-19 ilk ortaya çıktığında risk altındaki nüfus toplumun tamamı iken yeni tanı alan vakaların günlük takibi yapılarak hastalığın toplumdaki atak hızı değerlendirilebilmektedir.

İnsidans
  • Risk altındaki sağlam kişilerin belirli sürede, belirli bir hastalığa yakalanma olasılığını gösteren ölçüttür.
  • Belirli bir toplumda belirli bir sürede saptanan yeni vaka sayısının o toplumun yıl ortasındaki nüfusuna veya risk altındaki kişi sayısına bölünmesi ile elde edilir.
  • Diğer faktörler sabit olduğunda bir hastalığa karşı toplumdaki bağışık birey sayısının artması o hastalığın insidansının azalmasını sağlar.

Prevalans
  • Belirli bir süre içinde bir hastalığın toplumda görülme sıklığını gösteren ölçüttür.
  • Belirli bir süre içindeki tüm eski ve yeni vakaların risk altındaki kişi sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
  • Prevalans, sağlık sorununun toplumdaki büyüklüğü/sıklığı hakkında fikir verir.

Sporadik vaka
  • Vakaların dağınık, tesadüfi ve genellikle nadir olarak görülmesidir.
  • Sporadik vakalar, şartlar uygun olursa bir salgının başlangıç vakası (birincil vaka) da olabilir.
  • Sporadik vakalar belirli bir coğrafi veya sosyal kümelenme göstermezler.
  • Sporadik vakanın erken tespit edilmesi etkenin başka kişilere bulaşmasını önler.

Vaka fatalite hızı
  • Belirli bir dönemde belirli bir hastalığa yakalananların ölüm oranıdır
  • Vaka fatalite hızı, salgınlarda alınacak önlemlerin kapsamını, taramaların etkinliğini ve tedavinin faydalarını ölçmede kullanılmaktadır.

Salgın incelemesi
  • Salgın olarak tanımlanmış bir olayın kaynağının, etkeninin, bulaşma yolunun bulunması, gerekli halk sağlığı önlemlerinin alınması ve ileride oluşabilecek benzer salgınların önlenmesi gibi amaçlara yönelik araştırmadır.
  • Salgının ne olduğuna karar vermek, tanının doğrulanması için bilgi toplamak, vaka tanımı yapmak, vakaları bulmak, uygun koruma ve kontrol önlemlerini almak, salgın raporu yazmak, raporu ilgililerle paylaşmak gibi basamaklardan oluşur.

Eliminasyon
  • Bir enfeksiyon etkeninin neden olduğu hastalığın bölgesel olarak ortadan kalkmasıdır.
  • Enfeksiyon etkeni yeryüzünden yok edilemese bile neden olduğu hastalığın görülmemesinin sağlanmasıdır.
  • Son yıllarda vaka artışı görülen kızamık hastalığını elimine etmek için pek çok ülkede kızamık eliminasyon programları uygulanmaktadır.

Eradikasyon
  • Bir enfeksiyon etkeninin dünya genelinde kalıcı olarak sona ermesidir.
  • Eradikasyon mutlak bir durumdur; hastalığın etkeni ile birlikte yeryüzünden tamamen yok edilmesidir.
  • Tarih boyunca milyonlarca ölüme sebep olan çiçek hastalığı, aşı ve diğer mücadele yöntemleri sayesinde 1980 yılında eradike edilmiştir.

ÖRNEK SORULAR
1. Aşağıdakilerden hangisi aşı ile önlenebilen enfeksiyon hastalıklarından biri değildir?
a) Difteri
b) Tüberküloz
c) Sifiliz
d) İnfluenza
e) Tetanoz

2. Aşağıdakilerden hangisi su ve besinler ile bulaşan enfeksiyon hastalıklarından biridir?
a) Sıtma
b) Kolera
c) Kuduz
d) Hepatit B
e) Kırım Kongo kanamalı ateşi

3. Aşağıdaki hepatit virüslerinden hangisinin bulaş yolu kontamine su-gıda kaynaklıdır?
a) HBV
b) HDV
c) HEV
d) HCV
e) HGV

devam edecek













İçeriğe dön